ژه هيپنوتيزم از كلمه هيپنوز كه يك لغت يوناني به معني خواب مي باشد گرفته شده است. هيپنوتيزم وضعيت يا حالتي است كه طي آن فرد مي تواند در حالت خلسه، عكس العملهاي خاصي در پاسخ به تلقينات از خود نشان دهد.
تاريخچه هيپنوتيزم به كشورهاي ايران، هند، مصر و يونان باز مي گردد. در ايران قبايل مغ ها مي توانستند با تحمل سختي، خود را به مرحله اي از خلسه برسانند و در آن حالت نسبت به درمان بعضي بيماريها اقدام كنند. در هند، مرتاض ها با تحمل رياضت هاي فراوان مي توانستند به حالت خلسه رفته كارهاي خارق العاده انجام دهند. در يونان و مصر معابد ويژه اي تحت عنوان معابد خواب وجود داشته، ساحران اين معابد قادر بودند افراد را در يك حالت خاصي مشابه خواب قرار دهند و سپس كارهاي خاصي روي آنان انجام دهند. معروف ترين اين معابد، معبد دلفي مي باشد.
تاريخچه هيپنوتيزم در عصر جديد به دكتر فرانس آنتوان مسمر بر مي گردد. اين پزشك اتريشي معتقد بود كه انسان داراي حوزة انرژي خاصي تحت عنوان مغناطيس حيواني مي باشد كه از طـريق آن مي تـوان بيمـاريهـا  را درمان نمود. مسمر بيماران خود را در حالت خلسه قرار مي داد و با شكل و ظاهر خاصي بر آنها وارد مي شد و از اين طريق نسبت به درمان آنها اقدام مي نمود. اين امور بعدها توسط شاگردان مسمر دنبال گرديد و به نام مسمريسم معروف شد. طرح هيپنوتيزم در ايران در عصر جديد توسط دكتر اعلم الملك ثقفي صورت گرفت.
هيپنوتيزم همواره در طول تاريخ داراي دوره هاي پنهان و آشكار بوده است. بدين صورت كه در برخي از برهه هاي زماني به دليل مخالفت برخي مقامات علمي يا سياسي و حكومتي مورد غضب واقع مي شده، طرفداران هيپنوتيزم مجبور به مخفي كردن آن مي شدند. در برخي زمانها نيز مورد مهر و محبت قرار مي گرفت و به صورت علني مطرح و استفاده مي گرديد. جالب آنكه بعضي حاكمان و رجال سياسي براي پيشبرد اهداف خود از اين علوم استفاده مي كردند.
هيپنوتيزم به دو نوع“خود هيپنوتيزم”و“دگرهيپنوتيزم” تقسيم مي شود. در خود هيپنوتيزم شخص خودش را هيپنوتيزم مي كند، در دگر هيپنوتيزم، فرد هيپنوتيزم كننده را عامل يا هيپنوتيزور و فرد هيپنوتيزم شونده را سوژه مي گويند.
هيپنوتيزم داراي كاربردها و استفاده هاي متفاوت مي باشد ولي نوش داروي تمام امور، بيماريها و مشكلات نمي باشد. هيپنوتيزم پزشكي در تسكين درد بيماران، درمان برخي بيماريها و ايجاد بي حسي و بي هوشي استفاده مي شود. تقويت حافظه، تسهيل در يادگيري، ايجاد يا تقويت انگيزه در مطالعه، افزايش بازده در مطالعه و افزايش قدرت خلاقيت از موارد ديگري است كه با هيپنوتيزم قابل حصول مي باشد. هيپنوتيزم در امور جنايي و قضايي نيز براي كشف جنايت و شناسايي جنايتكاران قابل استفاده است. موفقيت هاي شغلي و موفقيت هاي ورزشي نيز با هيپنوتيزم قابل دست يابـي است.برخي اعتقاد دارند در مراحل عميق خلسه هاي هيپنوتيك مي توان به وراي بعد مكان و زمان دست يافت.
هيپنوتيزم با همة محاسنش، داراي خطراتي نيز مي باشد. ايجاد رابطة عاطفي بين عامل و سوژه(در زماني كه آنها از دو جنس مخالف باشند)، توهم قدرت در عامل، احتمال ديوانگي يا مرگ سوژه، اثرات سوئي كه به دنبال تلقينات بيش از حد ممكن است بروز كند، درد در نقاطي از بدن سوژه بعد از بيداري، اختلالات روان پريشي و سخت بيدار شدن سوژه از جمله اين خطرات مي باشد. هيپنوتيزم ممكن است براي افراد مبتلا به بيماريهاي قلبي، عصبي و متابوليسمي مضر باشد.
هيپنوتيزم طي سه مرحله توجيه، القا و كنترل صورت مي گيرد. در مرحله نخست بايد سوژه را بطور كامل توجيه نماييم و توضيحات لازم را در مورد نحوة كاري كه مي خواهيم روي او انجام دهيم ارائه كنيم. در صورت عدم توجيه مناسب، ممكن است سوژه ناخودآگاه مقاومت كند. در مرحلة القاء، با ارائه تلقينات كلامي كه به صورت موزون و هماهنگ ارائه مي شود، سوژه به حالت خواب فرو مي رود. مرحلة سوم، مرحلة كنترل سوژه در خواب است كه مشكل ترين مرحله است. لذا عامل به اطلاعات و تجربيات كافي نياز دارد.
در حالت هيپنوتيزم، سوژه علائمي از خود نشان مي دهد كه بيانگر هيپنوتيزم شدن او مي باشد. كاهش فعاليت جسمي، عميق شدن تنفس، تنگ شدن چشم، افتادن پلك، پيدايش رخوت، افتادن سر، تمايل چشمها در چرخش به سمت بالا و در برخي موارد گرم شدن بدن، افزايش ترشح اشك و پرش در پلك از جمله اين نشانه هاست.
عامل براي انجام هيپنوتيزم ممكن است از ابزار و شيوه هاي مختلف استفاده كند. تلقين كلامي، تأثير نگاه، ارسال انرژي و استفاده از برخي وسايل از اين جمله اند. در تلقين كلامي، كلمات با ريتم موزون و هماهنگ و با لحن تأثيرگذار ادا مي شود. در صورتيكه عامل با نگاه نافذ و بدون پلك زدن به سوژه نگاه كند، مي تواند تأثير تلقيني در سوژه داشته باشد. ارسال انرژي در عامليني كه با انرژيهاي فراحسي و شيوه هاي كنترل و ارسال آن آشنايي علمي و عملي داشته، نيز كمك كننده است. اين افراد تقريباً نيازي به تلقينات لفظي نخواهند داشت. وسايلي مانند انگشتر، تسبيح، آونگ، قرص هاي پلاسبو و امثال آن نيز كمك كننده مي باشند.
عوامل مختلف بر هيپنوتيزم مؤثر است. سن، جنسيت، شغل، شخصيت سوژه و محيط از جمله عوامل اثر گذار مي باشند. افراد زير شش سال هيپنوتيزم نمي شوند، همچنين هيپنوتيزم كردن افراد بالاي سي سال مشكل و افراد مسن بسيار سخت است. خانمها به نسبت آقايان داراي قدرت هيپنوتيزم شوندگي بيشتر مي باشند. شغل مي تواند تأثير مثبت و يا منفي داشته باشد. افرادي كه داراي مشاغل هنري و لطيف مي باشند يا به اقتضاي شغل شان شرطي شده اند، با استفاده از روشهاي مربوطه به راحتي هيپنوتيزم مي شوند. شخصيت سوژه هر چقدر عاطفي تر و تأثير پذيرتر باشد و هر چقدر تجسم سوژه بيشتر باشد، كار عامل راحت تر خواهد بود. نور، رنگ، عطر و صوت محيط مي تواند تأثير مثبت يا منفي داشته باشد. هر چقدر نور كمتر و ملايم تر باشد تأثير بهتري مي گذارد. رنگ محيط بهتر است آرامش بخش باشد، براي مثال رنگ آبي مناسب است. برخي عطرها مانند بوي عود تأثير مثبت دارد. پخش آهنگ و موسيقي ملايم و بدون كلام نيز مفيد است.
يك هيپنوتيزور خوب بايد داراي ويژگيها و صفات خاصي باشد. سلامت و تعادل جسم، روان و روح، داشتن اعتماد به نفس، اعتقاد كامل به هيپنوتيزم، ايجاد تمركز عالي و مستمر، قدرت جاذبه و تأثير گذاري، قدرت تشخيص و قضاوت و اعتقاد به اصول اخلاقي و انساني از جملة اين خصوصيات مي باشند.
تله هيپنوتيزم، نوع خاصي از هيپنوتيزم است كه از راه دور انجام مي شود.
در اين حالت عامل از راه دور و بدون تماس نزديك و مستقيم بر سوژه اثر مي گذارد و او را خواب مي كند. اين حالت براي تأثير گذاري بر سوژه بدون اطلاع او كاربرد دارد. براي تله هيپنوتيزم بايد عامل از قدرت تله پاتي عالي برخوردار بوده، انرژيهاي فراحسي را بشناسد و نحوة استفاده از آنها را بداند. شايع است كه برخي از سازمانهاي جاسوسي در كشورهاي پيشرفته از اين روشها استفاده مي كنند و براي اين منظور دانشمندان مربوطه را در استخدام دارند.
استفاده از هيپنوتيزم از نظر شرعي و ديني بلا مانع است. حضرت آيت الله العظمي خامنه اي، استفاده از هيپنوتيزم را اگر همراه كار حرامي انجام نشود و به قصد امر حرامي نباشد جايز مي دانند. همچنين تعليم و تعلم آن را جايز دانسته اند. حضرت آيت الله العظمي مكارم شيرازي استفاده از هيپنوتيزم را مشروط بر آنكه كشف امور پنهاني صورت نگيرد بدون اشكال دانسته اند. حضرت آيت الله العظمي بهجت، هيپنوتيزم را اگر سبب اضرار يا ايذاء به نفس يا غير نباشد جايز مي دانند و با اين فرض تعليم و تعلم آن را جايز دانسته اند. حضرت آيت الله العظمي صانعي كاربرد علم هيپنوتيزم در علوم پزشكي را حرام ندانسته اند.
با وجود كاربردهاي علمي مختلف هيپنوتيزم و با توجه به صدور مجوزهاي شرعي آيا توجه لازم به هيپنوتيزم در كشور ما شده است؟ آيا در عمل جايگاه خود را در دانشگاه و جامعه پيدا كرده است؟ آيا ما جزء كساني هستيم كه بي دليل كوس مخالفت با آن را سر مي دهيم يا جزء آنان كه به دنبال استفاده مفيد از هيپنوتيزم به نفع مخلوقات حق مي باشند؟